Staka Pejić, dobrotvorka čija je zadužbina postala utočište deci

Zgrada u kojoj se nalazi pekara i poslastičarnica Perla u Banji Koviljači poznata je i pod mnogo starijim imenom, Dom Stake Pejić. U njenom centralnom delu, na fotografiji Radeta Vesovića iz maja 2023, iznad ulaza se vidi natpis Perla. Iza tog poznatog pročelja ostala je priča o ženi koja je deo svog bogatstva namenila ljudima bez novca za lečenje. Fotografski katalog Doma Stake Pejić.

Dom Stake Pejić, centralni deo sa Perlom. Fotografija Radeta Vesovića od 7. maja 2023, prema podacima autora u katalogu. Prikazuje izgled objekta u vreme snimanja. Izvor fotografije, Podaci.com.

Dobrotvorka iz Lešnice

Staka Pejić na sačuvanoj fotografiji. Reprodukciju je objavila Politika 8. marta 2023, uz potpis fotografija G. Čanović. Autor i datum izvornog portreta nisu navedeni. Izvor portreta.

Staka Pejić živela je od 1838. do 1916. godine. Bila je dobrotvorka iz Lešnice, a njena pomoć školstvu i zdravstvu predstavljena je i na izložbi Muzeja Jadra o znamenitim ženama ovog kraja. Među njenim zadužbinama bili su škola, ambulanta i dom za lečenje siromašnih u Banji Koviljači. Izveštaj o muzejskoj izložbi, Novosti.

Rođena je u porodici Božić i bavila se trgovinom. Posle smrti supruga Milisava morala je na sudu da se izbori za raspolaganje imovinom. Novac koji je izdvajala za Lešnicu pokrivao je i lekarsku platu i lekove za najsiromašnije. O njenom životu i dobročinstvima govorila je etnološkinja Muzeja Jadra Marija Šćekić Marković u razgovoru za Politiku.

Od lečenja siromašnih do doma za decu

Banjsku zadužbinu gradski program razvoja turizma datira okvirno oko 1911. godine. U njoj su bili ambulanta, bolnički kreveti i smeštaj za siromašne. Tačna godina završetka nije pouzdano utvrđena. Program razvoja turizma grada Loznice, strana 18.

Prvi svetski rat prekinuo je tu namenu. Prema istraživanju koje prenosi Politika, austrougarski vojnici opljačkali su i oštetili zgradu 1914. Posle rata dobila ju je na korišćenje britanska humanitarna radnica Etel Rouz Bankart, koja je u njoj sa ratnom siročadi boravila do 1925. Staka taj period nije doživela, ali je zgrada podignuta njenim novcem poslužila deci kojoj je bio potreban dom. Politika o Stakinoj zadužbini i Etel Bankart.

Za dom se vezuje i Gojko Stojčević, kasniji patrijarh Pavle, koga gradski pregled pominje kao veroučitelja. Isti dokument beleži kasniji smeštaj učenika i različite namene delova zgrade, među njima crkvu i poštu. Ne daje precizne datume svake promene. Gradski pregled istorije doma.

Crkva u zgradi koju prepoznajemo po Perli

Bočno krilo doma i prolaz uz centralnu zgradu. Fotografija G. Čanovića, objavljena u Politici 8. marta 2023. Tačan datum snimanja nije naveden. Ovaj kadar ne utvrđuje koje je prostorije zauzimala crkva. Izvor fotografije.

Sećanje da je kod Perle nekada bila crkva ima uporište u pisanim izvorima. Pored gradskog programa, crkvu u Domu Stake Pejić izričito pominje i dokument Ministarstva kulture iz 2021, PDF strana 39. Zato Perla, dom i crkva pripadaju istoriji iste zgrade.

To ipak nije dovoljno da se tvrdi da je oltar bio baš na mestu današnje prodavnice. Iz dostupnih izvora nije utvrđeno koje je prostorije crkva zauzimala, kome je bila posvećena ni kada je u njoj počelo i prestalo bogosluženje.

Šta još nije potvrđeno

Izraz „zaveštanje ratnoj siročadi“ povezuje Stakinu dobrotvornu nameru sa kasnijom ulogom doma. Original njenog testamenta nismo pregledali, pa ne možemo tvrditi da je upravo tako odredila namenu ove zgrade. Izvori potvrđuju prvobitno lečenje siromašnih i kasniji boravak dece pod staranjem Etel Bankart.

Nije potvrđeno ni da je posebna crkvena građevina srušena radi otvaranja Perle. Priču o ovom domu treba odvojiti od hrama Svetog Georgija na mestu Švajcarije, koji Eparhija šabačka vezuje za zadužbinu Ranka i Mileve Alimpić. Za precizniju istoriju crkve u Stakinom domu potrebni su parohijski zapisi i stari planovi zgrade.