Jovan Cvijić, od Loznice do istraživanja Balkana

Jovan Cvijić rođen je u Loznici 1865, a jedna od njegovih prvih naučnih ekskurzija vodila je kroz kraj koji danas obilazimo iz Banje Koviljače. Kasnije je istraživao znatno širi prostor, ali su pitanja ostala opipljiva: kako je nastao predeo, kuda odlazi voda, zašto su kuće podignute baš tu i odakle su stigli ljudi koji u njima žive. Njegov značaj počiva na istraživanju reljefa i stanovništva, ali i na stvaranju škole geografije koja je nastavila taj posao.

Nauka je počela blizu kuće

Osnovnu školu i početne razrede gimnazije Cvijić je završio u Loznici. Virtuelni muzej beleži da je kao dečak čitao Vukove pesme, priče i rečnik. Tako se u istom kraju sreću dve različite vrste radoznalosti: Vukova usmerena na jezik i usmeno stvaralaštvo i Cvijićeva na prirodu, naselja i ljude. To je korisna veza za razumevanje njihovog rada, iako su pripadali različitim generacijama. Cvijićevo školovanje.

Prvu naučnu ekskurziju, prema muzejskoj postavci, preduzeo je tokom letnjeg raspusta 1885, kao student. Sa školskim drugom Dušanom Stojićevićem obilazio je okolinu Loznice, Šapca i Ljubovije. Među navedenim mestima su Cer, Tekeriš, Korenita, Krupanj i Lešnica. Putovanje je trajalo petnaest dana. Taj podatak daje konkretnu vezu između njegovog zavičaja i budućeg naučnog rada. Prva ekskurzija.

Šta je video u kraškom predelu

Cvijić je međunarodno ime stekao proučavanjem krasa, odnosno karsta. To su predeli u kojima rastvaranje stena, naročito krečnjaka, stvara udubljenja, pećine i složene podzemne puteve vode. Reka može nestati u ponoru, a voda se ponovo pojaviti na izvoru daleko od mesta gde je ušla u podzemlje. Površina zato ne otkriva uvek čitav tok.

Njegova monografija „Das Karstphänomen“, objavljena 1893, sistematski je opisivala kraške oblike i njihovo nastajanje. Značaj takvog rada je u povezivanju pojedinačnih opažanja: udubljenje nije samo neobičan oblik u zemlji, nego pojava koja se može upoređivati, razvrstavati i objašnjavati. SANU je stodvadesetpetogodišnjicu knjige obeležila skupom posvećenim njenom naučnom nasleđu. SANU o monografiji.

Centar za hidrogeologiju karsta ističe da su zahvaljujući Cvijićevom radu nazivi poput polja, uvale, jame i ponora ušli u međunarodnu stručnu terminologiju. Lokalni nazivi postali su deo jezika kojim naučnici opisuju slične pojave širom sveta. Proučavanje krasa važno je i za razumevanje podzemnih voda, njihovog kretanja i korišćenja. Centar za hidrogeologiju karsta.

„Karst“, beogradsko izdanje iz 1895. Muzej grada Beograda, JC 1489. Reprodukcija iz virtuelnog muzeja Jovana Cvijića. Fotograf nije naveden.

Beležnica, karta i razgovor

Cvijićev teren obuhvatao je planine, jezera, rečne doline i naseljene oblasti Balkana. Zanimali su ga tragovi nekadašnjih lednika, oblici reljefa i promene kroz koje je predeo prolazio. Geomorfologija, kojoj je posvetio veliki deo rada, upravo proučava oblike Zemljine površine i procese koji ih stvaraju.

Putovanja su zahtevala pripremu: karte, instrumente, pravac kretanja i dogovor sa ljudima na terenu. Muzejski pregled njegovih istraživanja pokazuje da se opažanje prirode preplitalo sa opisima puteva, naselja i uslova života. Takve beleške danas govore i o načinu putovanja krajem 19. i početkom 20. veka. Terenska istraživanja.

Karta ekskurzija pokazuje koliko se pojedinačnih obilazaka nalazi iza velikih zaključaka. Ona ne predstavlja turističke preporuke, već trag istraživačkog rada. Kada se pored nje pogleda sveska sa skicama, lakše je razumeti razliku između utiska sa putovanja i naučnog opažanja koje treba sačuvati, proveriti i povezati sa drugim nalazima.

Karta ekskurzija Jovana Cvijića, iz zbirke Muzeja grada Beograda. Izvor: virtuelni muzej. Autor karte, datum njene izrade i fotograf nisu navedeni uz ovaj prikaz.

Ljudi, seobe i raspored kuća

Drugi veliki deo njegovog rada pripada antropogeografiji, proučavanju odnosa ljudskih zajednica i prostora. Cvijića su zanimali poreklo stanovništva, seobe, položaj sela, oblici kuća, privreda i običaji. Razgovori sa stanovnicima i poređenje naselja pomagali su mu da povezuje prirodne uslove sa istorijskim promenama. Geografski fakultet o Cvijićevom radu.

Značaj tog pristupa može se razumeti kroz jednostavno pitanje: zašto je jedno selo zbijeno, a drugo raštrkano po padinama? Odgovor traži više od pogleda na kartu. Potrebno je razmotriti zemljište, izvore vode, način obrade, bezbednost i porodične odnose. Slično tome, priča o doseljavanju ne govori samo odakle je došla jedna porodica, već kako se menjao čitav kraj.

Cvijićeva tumačenja takozvanih psihičkih tipova stanovništva pripadaju istoriji tadašnje nauke. Ne treba ih čitati kao nepromenljive osobine svih ljudi iz neke oblasti niti kao merilo njihove vrednosti. Istorijski podaci o seobama i naseljima i široke ocene o karakteru stanovništva različite su vrste tvrdnji. Njegov rad već je u kasnijoj naučnoj literaturi razmatran kroz odnos antropogeografije, sociologije i etnopsihologije. „Jovan Cvijić i savremena sociološka istraživanja“.

Značaj koji se nastavlja kroz druge istraživače

Cvijić je predavao geografiju, stvarao saradnike i učestvovao u izgradnji naučnih ustanova. Bio je profesor i rektor Beogradskog univerziteta, osnivač Srpskog geografskog društva i predsednik Srpske kraljevske akademije. Njegov doprinos zato obuhvata i uslove u kojima su drugi mogli da istražuju, objavljuju i obrazuju nove generacije. Univerzitetska biblioteka, „Osam neimara“, SANU, biografski podaci.

Za posetioca ovog kraja njegov život daje drugačiji razlog za izlet prema Tekerišu ili Krupnju: pored spomenika, pažnju zaslužuju doline, prelazi, voda i raspored sela. Nije potrebno proglasiti svaku stazu Cvijićevom da bi se usvojila njegova istraživačka navika. Dovoljno je zastati pred prizorom i pokušati razumeti kako je nastao.

Njegova kuća u Beogradu danas je Muzej Jovana Cvijića, sa radnim i životnim prostorom naučnika. Virtuelni muzej omogućava da se deo građe pogleda i pre putovanja. U Loznici se upoznaje njegov zavičaj, a u beogradskom muzeju sačuvano okruženje u kome je sređivao istraživanja. Muzej grada Beograda, Muzej Jovana Cvijića.